Deze website is deel van www.bruggelokaal.be.

CULTUUR ALS MEDICIJN

 Cultuur als medicijn

1914 - 1918

 

Opgesteld: P.De Vuyst

 

Foto 1.  Cabour, 18 augustus 1915.

 

Militairen liggen, zitten of staan in de directe omgeving van de barakken van het fronthospitaal Cabour te Adinkerke.  Het publiek is getuige van een primeur waarop zelfs een fotograaf is uitgenodigd.  De fotograaf stelt zich op voor de tent, waar een opvoering plaatsvindt, en richt zijn lens op het publiek.  Het is duidelijk aangenaam weer en iedereen geniet van het toneelstuk1

De theatergroep2 heeft duidelijk succes.  Vooraan, op de ereplaatsen, liggen dankbare zwaargewonden en ernstig zieken op draagberries.  Achteraan staan de fitte militairen.  Centraal in het publiek ontdekken we officieren, verpleegsters en genodigden.

Het theater heeft een duidelijke positieve uitwerking op de gewonde soldaten. Naast het aansterken van moraal, en het verlenen van ontspanning, was theater een ondersteunende factor bij het herstel van fysiek of psychisch gewonde soldaten.  Ervaring en onderzoek wezen uit dat gewonde, en fitte, soldaten die de mogelijkheid hadden om tijdens hun herstel- of rustperiodes theater te bekijken, positief werden beïnvloed.

Dit was belangrijk want hoe sneller de soldaten beter waren, hoe sneller die ook terug naar het front gestuurd konden worden.

Deze door de overheid ingerichte toneelvoorstellingen werden algemeen positief onthaald niettegenstaande zij enkel begrepen werden door militairen die de Franse taal meester waren. 

Vlamingen, die talrijk aanwezig waren op dergelijke evenementen, konden niet of onvoldoende volgen. 

Afb.1.  De Legerbode, 28 augustus 1915.

Dergelijke voorstellingen sterkten soldaten in hun overtuiging om hun eigen “soldatenrevues”3 te organiseren; met hun eigen “volkse” programma gebracht door soldaten-acteurs 4.

Vele regimenten hadden binnen bepaalde bataljons hun eigen soldatentoneel5 uitgebouwd; die van het 4de Linieregiment, 2de regiment Karabiniers en de Karabiniers Cyclisten zijn hier gekende voorbeelden van.

Revue “Ontploft !!!” van het 4de Linie

De revue “ontploft !!!” was een echt lachsucces en werd tijdens de oorlog geschreven door August Nobels.  Het stuk werd opgevoerd op het front in 1916 te Hoogstade door het eerste bataljon van het Brugse 4de Linieregiment 5.

Over wat ging deze revue?

Een afgevaardigde van het Belgisch Ministerie, die in Le Havre verblijft, komt het front bezoeken, dit om zich te vergewissen van het gemoed van de soldaten.  Op Elsendamme-Linde komt hij een juffertje tegen met een militaire chauffeur; dit meisje is een vluchtelinge die het front wil bezoeken, de piotjes leren kennen, en die ook haar vriend van voor de oorlog opzoekt.  Zij wil haar Franske terug vinden en na lang genoeg gezocht te hebben, loopt ze in de loopgrachten onbedacht in zijn armen; daar ook wordt een ernstige beslissing genomen.  Josephientje en Frans zullen trouwen in de eerstkomende “repos”- of rustdagen in De Panne.

De Revue bestond uit drie bedrijven:

1ste bedrijf: bezoek aan het kantonnement

2de bedrijf: bezoek in de loopgrachten

3de bedrijf: het huwelijk in De Panne

DONAT SPIERS (° Ronse) speelde de vrouwelijke rol van “Josephientje” met groot succes.  Hij zou sneuvelen.  Korporaal Spiers behoorde tot de tweede compagnie van het eerste bataljon en overleed op 9 augustus 1918 toen een geweerkogel hem trof in de linkerkant van het hoofd.

In Brugge werd in 1938, tijdens een gala-avond, de revue “Ontploft !!!” terug op de planken gebracht in een organisatie van de Verbroedering van het 4de en 24ste Linie Regiment. 

Afb.2.  Brugge, 1938.

Het 2de Regiment Karabiniers

In het 2de Karabiniers werd het “Fronttheater”opgericht door luitenant Emile Van Iseghem.  Hij sneuvelde echter op 14 oktober 1918 nabij Roeselare (Rumbeke). 

Korporaal Henri Rosson uit Lissewege behoorde tot de 9de compagnie (3de bataljon) van het 2de Regiment Karabiniers.   Henri had, toen hij aan front kwam, al een broer die gesneuveld was; Charles Rosson kwam om bij aanvang van de oorlog rond Luik.  Niettegenstaande dit verlies hield Henri van het zich verkleden en optreden voor publiek en werd dit zijn manier om met de oorlog om te gaan.  Hij zou de oorlog overleven.

Foto 2.  Fronttoneel bij het 2de Regiment Karabiniers.

 Centraal vooraan met buishoed, uit Lissewege, korporaal Henri Rosson (°Jabbeke).  Hij was een gedreven acteur.  Bemerk de als vrouwen verklede soldaten en het orkest in de achtergrond rechts.

  Foto: collectie P.De Vuyst.

Foto 3.  Korporaal Henri Rosson met buishoed.

De man links is z’n tekst aan het instuderen.

Foto: collectie P.De Vuyst

Besluit

De officiële manier waarbij theatergroepen werden aangesteld door de militaire overheid kon de honger naar cultuur, vrije meningsuiting en het verlangen naar vroeger niet stillen.  “Soldatenrevues” slaagden bijzonder goed in hun poging hierop een antwoord te geven en werden een bijzonder succesvol tijdverdrijf voor velen aan het front.  Bovendien zorgden de revues voor een soort decompressie van de frontervaringen.

Soldaten hadden nood aan een podium.  Een podium waar zij ongehinderd hun irritaties en frustraties konden vertalen via een samenspel van acteurs met hulp van liedjesteksten, muziek en cabaret.  Het was voor velen ook een antwoord op hun heimwee naar “Café Chantant” en het vooroorlogse leven.

De theatergroepen, door de overheden erkent, brachten eveneens waardevolle afleiding maar konden nooit op dezelfde manier de verlangens van de soldatenharten strelen.

Tekst

Opgesteld door P.De Vuyst

Foto’s en afbeeldingen

Foto’s: private collectie P.De Vuyst

Programma Revue Ontploft !!!: collectie P.De Vuyst

 

Dankwoord

Familie Rosson, Lissewege

Dhr.P.Van Moeffaert

Bronnen

  • Schepens Luc, Gyselen Georges, en Devliegher Luc. Stille Getuigen, 1914-1918: Kunst En Geestesleven In De Frontstreek. Brugge: Provincie West-Vlaanderen, 1964.
  • Diels, Joris. “Dr. J. O. De Gruyter.” Uitgaven van de volksuniversiteit “Herman Van Den Reeck”, nr. 9 (1934).
  • Struyve, Famke.  Het Vlaamse Theaterlandschap aan het Belgische Westfront ’14-’18.   Het ontstaan en de verwezenlijkingen van De Gruyters Vlaamsch Fronttoneel.  U Gent.  Academiejaar 2015-2016.  Promotor: Prof. Dr. Christel Stalpaert.
  • S.L, Revue Ontploft, Verbroedering van het 4e en 24e Linie Regiment.

 

  • http://blog.seniorennet.be/2karabiniers/
  • http://www.wardeadregister.be/nl
  • https://hetarchief.be/nl/media/de-legerbode/DNLWTlREcWURStKdDkTGQzjC

 

 

Voetnoten

 

1  “La Mariage de Mlle Beulemans" (geschreven door Fernand Wicheler and Frantz Fonson) en gebracht door de “LA TROUPE LIBEAU”, Cabour, 18 August 1915.

2 De theatergroepen kwamen om de soldaten aan het front een hart onder de riem te steken. Soldaten kijken hier naar een Parijse toneelgroep (met beroepsacteurs) gevormd rond de Brusselaar Gustave Libeau (1877– 1957).  Deze groep arriveerde aan het Belgische front op 17 augustus 1915, met een eerste voorstelling een dag later.  De groep kreeg de toestemming van het Groot Hoofdkwartier om dichtbij de kantonnementen, en in de fronthospitalen, voorstellingen op te voeren.

3 Een revue is een theatervoorstelling, die korte opeenvolgende scènes bevat die verbonden zijn rondom een losse verhaallijn en waarin ook liederen een plaats krijgen. De soldatenrevues zijn geen grote kunstuitingen, maar dat ligt ook niet in de bedoeling van de schrijvers, het is hen louter om een geestig tijdverdrijf te doen.  Daarnaast is de revue ook een manier om de gevallen makkers te herdenken. In vele revues worden liederen aan hen opgedragen.

Oorlogsrevues zijn veelal tweetalig. Er bestaat slechts één bijna uitsluitend Vlaamse revue, namelijk “Ontploft!!!” van de aalmoezenier August Nobels (1884-1938).  Deze revue zal na de oorlog nog gebracht worden (met groot succes).

 

4 Pas in april 1918 zou het “Vlaamsch Fronttoneel” een feit worden (onder leiding van dhr.Oscar De Gruyter)

 

5 De rustperiodes die mogelijk werden door de komst van de loopgraven wakkerden de drang naar het “sociëteitsleven” aan bij de soldaten.  In de kantonnementen ontstonden toneelgildes. In het voorjaar van 1915 werden her en der vertoningen aangekondigd van die groepen.  Creatieve soldaten kwamen hun collega-soldaten vermaken. Deze toneelpraktijken waren van primitieve aard naar stukken en naar infrastructuur.  In het begin werden geen echte toneelstukken gespeeld en werden podia gebouwd uit zaken die men in de omgeving kon vinden (wat doek, balen stro, enz.).